Strict Standards: Only variables should be assigned by reference in /home1/togovmn/public_html/sergelen/plugins/system/plg_ztools/plg_ztools.php on line 33

Strict Standards: Declaration of JParameter::loadSetupFile() should be compatible with JRegistry::loadSetupFile() in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/html/parameter.php on line 512

Strict Standards: Declaration of JCacheControllerPage::store() should be compatible with JCacheController::store($data, $id, $group = NULL) in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/cache/controller/page.php on line 199

Deprecated: iconv_set_encoding(): Use of iconv.internal_encoding is deprecated in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/string/string.php on line 28

Deprecated: iconv_set_encoding(): Use of iconv.input_encoding is deprecated in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/string/string.php on line 29

Deprecated: iconv_set_encoding(): Use of iconv.output_encoding is deprecated in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/string/string.php on line 30

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/filter/input.php on line 652

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/filter/input.php on line 654

Strict Standards: Only variables should be assigned by reference in /home1/togovmn/public_html/sergelen/plugins/system/plg_ztools/plg_ztools.php on line 115

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/filter/input.php on line 652

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/filter/input.php on line 654

Strict Standards: Only variables should be passed by reference in /home1/togovmn/public_html/sergelen/plugins/system/plg_ztools/plg_ztools/libs/ztgzip.php on line 153

Strict Standards: Non-static method JFTP::getInstance() should not be called statically in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/filesystem/file.php on line 412

Warning: Cannot modify header information - headers already sent by (output started at /home1/togovmn/public_html/sergelen/plugins/system/plg_ztools/plg_ztools.php:33) in /home1/togovmn/public_html/sergelen/templates/jv_nicebody25/libs/zt_tools.php on line 226

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/filter/input.php on line 652

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/filter/input.php on line 654

Deprecated: Non-static method JSite::getMenu() should not be called statically, assuming $this from incompatible context in /home1/togovmn/public_html/sergelen/templates/jv_nicebody25/zt_menus/zt.common.php on line 255

Deprecated: Non-static method JApplication::getMenu() should not be called statically, assuming $this from incompatible context in /home1/togovmn/public_html/sergelen/includes/application.php on line 539

Strict Standards: Only variables should be assigned by reference in /home1/togovmn/public_html/sergelen/templates/jv_nicebody25/zt_menus/zt.common.php on line 255
Маар


Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/filter/input.php on line 652

Deprecated: preg_replace(): The /e modifier is deprecated, use preg_replace_callback instead in /home1/togovmn/public_html/sergelen/libraries/joomla/filter/input.php on line 654

Маар

 

Монголын хурдан морины түүхэнд нэг азарганы дөрвөн үеийн үр төлөөр бахдтай сайхан наадсан ховорхон амжилтыг бүтээсэн хүн бол  Төв аймгийн Сэргэлэн сумын уугуул Дорнойн Сундуй агсан юм.

1925 оны үхэр жил Баянбараат сумын Хар толгой хэмээх газар мэндэлсэн Сундуй долоон настайгаасаа эхлэн хурдан морь унаж 14 хүртлээ нутгийнхаа Цахир-Эрдэнэ хэмээх  ламынхны морийг унадаг байжээ. Багаасаа хурдан хүлгийн

нуруун дээр салхи адил дэрвэлзэж өссөн хүү моринд томдсон хэдий ч сэтгэл холдож төвдөлгүй эхний жилээ дааганы уяаг бие даан тааруулж уяач болох гараагаа эхлэв. Хэдийгээр ирээдүйн Манлайн эвлүүлсэн даага айрагдаж, түрүүлээгүй ч хичээвэл болох  юм байна гэх урмыг галыг нь дэврээсэн гэдэг.

Хар багаас адуутай нөхөрлөж, эр биеийн жаргалыг эмээлт хүлгийн зоон дээр хэмээн төсөөлж явсан Д.Сундуй нэг нутгийн Л.Даваасүрэн гэх бүсгүйтэй дэр нэгтгэн 10 хүүхдийн аав ээж өнөр бүлийн тэргүүн болсон юм.

Тэднийх Төв аймгийн Сэргэлэн сумын Сүжиг, Ганц худаг, Хөшиг Эрдэнэ уул хавиар нутаглана. Д.Сундуй сайн уяачаас гадна шаггүй жолооч. Амьдралынхаа 20 гаруй жилийг жолоо мушгин өнгөрөөсөн Сундуйг сумынхан нь “сүүний тэрэгний  Сундуй” гэнэ. Сүүний тэрэгний Сундуй сүүлд  сумын орлогч дарга, сумын даргын албанд 10 гаруй жил зүтгэснийг мөн хэлэх нь зүйтэй байх. Харин  Манлай уяач Д.Сундуйн хувьд Хэнтий нутгийн хурдыг тэнгэрт хадаан адууны ханшинд эргэлт хийсэн цөөн эрхмүүдийн нэг юм.

Төрийн наадамд нэг түрүүлж, гурав айрагдсан Өвгөн хүрэн азаргаа тэрээр соёолонд нь буюу 1970 онд 6000 төгрөгөөр худалдан авч, тухайн үедээ л ”шум” дэгдээж байсан гэдэг. “Адуу үнэтэйдээд 6000 төгрөг байхдаа яадаг юм, арван хүүхдийнхээ нэгэнд нь ч гэсэн ором бэлтгээд өгчихгүй” гэх зэмлэлтэй зэрэгцэн “халхын хурдан буян хишгээ өгөх өдөр ирнэ” гэх урмын үгийг ч дуулж байсан гэдэг.

Хурдан хүрэн азаргаа авахдаа Д.Сундуй, нэг нутагт усны бас адуу сайн мэдэхээр нь Дашийгаа дагуулан явжээ.

Шаардлага өндөр нийгэмдээ захирагдан гурван хоногийн чөлөөтэй явсан хоёр уяач Галшар сумын айлуудаар бууж адуу мал шинжиж явахдаа Жамсран гэгч Буянт суманд нэг түрүүлсэн хүрэн азаргаа зарж магадгүй гэх сураг дуулав.

Ингээд Жамсрангийнд иртэл мал туугаад явчихсан байх нь тэр. Тэр холоос зорьж ирчихээд замын дундаас хаячихалтай биш, араас нь нэхсээр хээрийн задгай бэлчээрт уулзжээ. Эрчүүдийн наймаа тохиролцоонд хүрч Д.Сундуй  6000 төгрөгөө тоолж өгчихөөд Пэрэнлэйн суурьт яваа хүрэн азаргаа зорилоо.

Барааг нь хараагүй азаргаа сэтгэлээд зурсаар “хүрэн” хэмээх Пэрэнлэйгийнд очтол гэрийн эзэн “ойрд адуу хураагаагүй. Бага үдэд хойд нуур луу оруулна” гэсээр угтав.
Манлай хүрэн азарга анх хараад л “үнэхээр сайхан амьтан юмаа. Аргагүй л зүүн зүгийн адуу даа” хэмээн уулга алдсанаа дурсан ярьдаг. Үнэхээр ч хүрэн азарга босоодуу ястай, чихний үзүүр шовх хурц, туурай агуу, толгой хатингар, нүд хурц, гоёмсог сайхан адуу байсан гэдэг.

Д.Сундуй улсын ажил цалгардуулсан гэх ялнаас эмээн хүрэн азарга Дашдаа захиж үлдээгээд өөрөө түрүүлэн иржээ. Гэтэл нөхөр нь ирдэггүй, найздаа, хурдан хүлэгтээ санаа зовнин гэрээр нь байн байн ирэх хэдий ч ирдэггүй. Үнэн хэрэгтээ Дашийг саатуулсан шалтгаан нь Жамсрангийн дүү тэргүүтэй нутгийн залуус “хурд гаргахгүй” гэх бяцхан бойкот хийснийх байсан гэдэг.

Жамсран  хүрэн азаргандаа цоохор хондлойтой хүрэн бор гүүг дагуулан өгсөн нь Онгой хэмээх Адилбишийн адууных байсан аж. Хүрэн азарга шинэ нутагт ирсэн жилээ буюу 1971 оны улсын наадамд 50 гарч  давхиад, 1972, 1974 оны наадмуудад айргийн дөрөвт хурдалж харин 1975 онд түрүүлэн, 1979 онд 17 настай аман хүзүүлж, 1980 онд 18 настайдаа  есөд давхиж байсан юм.

Ийнхүү төрийн наадамд нэг түрүүлж, гурав айрагдсан хүрэн азарга 18 нас хүртлээ салхи татуулан хурдалсаар байсан бөгөөд түүний үр төлүүд нь ч гэсэн эцгийн шийрийг хатаасан хурдан хүлгэд байв.

Хүрэн азарга  буурал гүү хоёрын дундаас гарсан биеийн хэлбэр босоо цомцгордуу, дэл сүүл шингэн цоохор унага эцгийн шийрийг хатаан хурдалж улсын наадамд нэг айрагдан, хоёр удаа зургаад, хоёр удаа наймд хурдалсан нь хожмоо Том цоохор хэмээн алдаршсан юм.

Сонирхуулж хэлэхэд эцэг хүрэн азарга 18 настай есөд давхисан 1980 оны наадамд төл Том цоохор нь  наймд давхиж  наадамчин олныг шуугиулж байсан юм.

Том цоохор азарганд Төв аймгийн Сэргэлэн сумын “дэлдэн” хэмээх Жамцын алаг гүүг /хүрэн азарганых нь мялаалганд өгсөн / хураалган  гарсан цоохор унага хожмоо монголын хурдан морины түүхэнд Сундуйн бага цоохор хэмээн нэрлэгдэх болжээ.

Бага цоохорын эх алаг гүү бол Төв аймгийн Сэргэлэн сумын уугуул Магалжавын  хурдан алагуудын  угшилтай. Бага цоохор 1980 оны наадамд даагандаа түрүүлж, 1986, 1992 оны наадмуудад тус тус айргийн тавд хурдалж байсан юм. Харин том цоохор азарганых нь төл Өлгөр хүрэн азарга 2000 оны улсын наадамд айргийн гуравт хурдалж, дөрвөн үеэрээ төрийн наадамд айрагдсан ховорхон заяат хүлгэдээр нэрлэгдсэн юм. Өлгөр хүрэн азарганы эх нь тойруулга гаралтай хүрэн халзан гүү байсан гэдгийг хурдан морь сонирхогчид мэдэх бизээ.

Ийнхүү нэг азарганы дөрвөн үеийн үр төлөөр бахтай сайхан наадан төрийн наадмаас хоёр түрүү, зургаан айраг хүртсэн Д.Сундуй хурдан хул мориныхоо амжилттай нийлээд улсын наадмаас  2 түрүү, 12 айраг хүртсэн амжилтаараа 1996 онд МУ-ын Манлай уяач цолыг хүртсэн юм.